گرامر زبان ترکی استانبولی:گرامر و دستور زبان

قواعد گرامری زبان ترکی

زبان ترکی استانبولی، زبان ۸۸ میلیون نفر از مردم دنیاست. این زبان یکی از زبان هایی است که شاخه جنوب غربی یا گروه اوغوز با آن صحبت می­ کنند. در ادامه به بررسی قسمت هایی از اصول گرامری زبان ترکی استانبولی خواهیم پرداخت.

زبان ترکی استانبولی زبانی بسیار شیرین و یکی از رایج ترین زبان ها از شاخه زبان ترکی است. مردم ترکیه و قبرس شمالی و نیز بخش هایی از عراق، یونان، بلغارستان، مقدونیه، کوزو، آلبانی و بخش های شرقی اروپا بدین زبان سخن می­گویند. در این باب می توانید به مقاله ی یادگیری اصطلاحات رایج زبان انگلیسی به ساده ترین روش نیز مراجعه نمایید.

مبحث اسامی

یکی از مسائل مطرح شده در زبان هایی نظیر آلمانی، اسپانیایی و فرانسوی بحث جنسیت می­باشد. اما بر خلاف این ها، در دستور زبان ترکی استانبولی در مبحث اسامی، جنسیت مطرح نبوده و کلمات مونث و مذکر ندارند.

به عبارت دیگر در صورت عدم تعیین نام فرد، راهی برای تشخیص مرد یا زن بودن ضمیر سوم شخص مفرد در زبان ترکی استانبولی وجود ندارد. اما در محیط های رسمی از واژه bay برای مردان و واژه  bayan برای خانم ها استفاده می­شود.

جمع بستن اسامی

جمع بستن اسامی در این زبان با استفاده از افزودن ler یا lar به آخر اسم مورد نظر انجام می­شود. اگر حرف آخر اسم مورد نظر جزء حروف صدا دار سخت باشد، شامل ( o,u,i.a)، با اضافه کردن پسوند lar و در غیر این صورت با اضافه کردن پسوند ler جمع بسته می­ شود. در ادامه می توانید به مقاله ی آزمون SAT ترکیه چیست و چه سوالاتی را شامل می شود هم مراجعه نمایید.

ساختار اسم

 اسم ها در گرامر زبان ترکی استانبولی به سه گروه ساده، مشتق و مرکب تقسیم می­گردند.

1. اسم ساده: اسمی که دارای یک بخش معنایی می­باشد. برای مثال: su (آب) و yol (راه)
2. اسم مشتق: اسمی که شامل یک جزء معنی دار به همراه یک یا چند جزئ بی معنی می­باشد. در زبان ترکی اسامی مشتق از طریق پسوند و پیشوندهای متنع ساخته می­شوند. برای مثال yazi-cl (نویسنده)
3. اسم مرکب: این اسامی در زبان ترکی استانبولی یا با ترکیب دو کلمه با نقش یکسان همانند دو اسم و یا با ترکیب دو کلمه دارای نقش های متفاوت، ساخته می­شوند.

معنی اسامی

اسم ها از نظر معنایی به گروه های زیر تقسیم می­شوند:

• اسم عام : اسامی عام شامل تمامی افراد و یا اشیا هم جنس خود هستند.
• اسم خاص : این دسته از اسامی بر فرد یا شی خاصی دلالت می­ کنند.
• اسم ذات : این دسته از اسامی قابل دیدن با چشم و لمس کردن با دست هستند.
• اسم معنی : اسامی معنی قابلیت دیدن و لمس کردن را ندارند.
• اسم جمع : این اسامی اگرچه نشانه ای از جمع بودن ندارند، اما از نظر معنایی به چند شخص و یا چیز دلالت می­ کنند.

حالات اسم در  گرامر زبان ترکی استانبولی

یک اسم قادر به پذیرش شش حالت کلی می­باشد. این حالات در زبان فارسی با استفاده از حروف اضافه نشان داده می­شوند. برای مثال حرف “را” نشانه نقش مفعول است. این ۶ حالت در جدول زیر بیان شده اند:

جمع	مفرد	نقش در جمله	حالت
-ler	–	فاعل	اسمی
-leri	-(y)i	مفعول مستقیم	مفعولی
-lerin	-(n)in	مضاف الیه	ملکی
-lere	-(y)e	مفعول غیر مستقیم	مفعولی
-lerde	-de	قید مکان	مکانی
-lerden	-den	متمم	مفعول به

حالت اسمی

گاهی اسم در نقش فاعل جمله می آید، در این صورت اسم در حالت اسمی ظاهر می­شود. برای مثال:

Kedi uyuyor.                                     گربه خوابیده است.

اسامی در نقش خطابی نیز می­توانند حالت اسمی به خود بگیرند. برای مثال:

Kerem kitabi aldi.                                 کرم آن کتاب(معرفه) را خرید.

حالت مفعولی مستقیم

حالت مفعولی مسقیم در زبان ترکی استانبولی دارای پسوند i- می­باشد. معرفه کردن سامی در زبان ترکی، از جمله با اهمیت ترین کاربردهای این حالت است. برای مثال:

Seni seviyorum.                                     دوستت دارم.

نکته:

در زبان ترکی استانبولی سه ضمیر اشاره وجود دارد. Bu (این)، Su (آن)، o (آن). اگر یکی از ضمایر ذکر شده، در جمله ای مفعول بودند، باید در حالت مفعولی ظاهر گردند. برای مثال:

Bunu aldim. (Bu+(n)u).                        آن را خریدم.

ضمایر اشاره در حالت مفعولی مستقیم و مفعولی غیر مستقیم

حالت مفعولی غیر مستقیم	حالت مفعولی مستقیم
Burada	Bunu
Surada	Sunu
Orada	Onu

گفتنی است که ضمیر اشاره Su حد فاصل بین دور و نزدیک می­باشد.

مضاف و مضاف الیه

در زبان ترکی این حالت غالبا نشان دهنده رابطه بین مالک یک چیز و آن چیز است. برای مثال عبارت Onun kitabi به معنای کتاب او می­باشد. به عنوان نکته ای در اصول گرامری زبان ترکی استانبولی قابل ذکر است که اگر حرف آخر واژه ای صدادار باشد، به این دلیل که دو حرف صدا دار به دنبال هم نمی آیند، حرف  n میانجی بین آن­ها قرار می­گیرد. برای مثال:

Leyla”nin kitabi                                 کتاب لیلا

حالت مفعولی غیر مستقیم

افعالی وجود دارند که علاوه بر مفعول مستقیم، نیازمند مفعول غیر مستقیم نیز هستند. فعل دادن یکی از این افعال می­باشد.

پسوندی که به موجب حالت مفعولی غیر مستقیم به فعل افزوده می­شود، نقش حرف اضافه “به” را دارد. برای مثال:

Eve gidiyorum.                                    به خانه می­روم.

حالت مکانی

این حالت معادل حرف اضافه “در” در زبان فارسی می­باشد که در زبان ترکی با پسوند de/da نشان داده می­شود. برای مثال:

Te kafed olurum.                               ساعت ۴ در کافه خواهم بود.

حالت مفعول 

حالت مفعول به با استفاده از حرف اضافه ” از”  نمایش داده می­شود. حالت مفعول به، جهت اشاره فعل را تعیین کرده و در پاسخ به سوال هایی از قبیل “از کجا” و “از کی” استفاده می­شود. برای مثال:

Marketten geliyor.                               از مغازه می آید.

ضمایر شخصی در دستور زبان ترکی استانبولی

ضمیر شخصی به واژه ای دلالت دارد که به منظور جلوگیری از تکرار مجدد اسم و یا کوتاه شدن جملات،  در جمله جایگزین اسم می­گردد. در کنار این مطلب می توانید از مقاله ی آزمون یوس (YöS) ترکیه چیست؟ نیز اطلاعات جالبی بدست آورید.

ضمیر فاعلی

ضمیر فاعلی کلمه ای است که به جای اسم فاعل در جمله جایگذاری می­شود. من، تو، او، ما، شما و آن­ها، ضمایر فاعلی موجود در زبان فارسی می­باشند. ضمایر فاعلی موجود در زبان ترکی استانبولی در جدول زیر آمده اند:

ضمیر جمع ترکی	معادل فارسی	ضمیر مفرد ترکی	معادل فارسی
biz	ما	ben	من
siz	شما	sen	تو
onlar	آن­ها	o	او

نکته:

قرار گرفتن پسوند در انتهای فعل در زبان ترکی موجب می­شود که افعال به تنهایی بازگوکننده شخص و نیز مفرد و جمع بودن خود باشند.

گفتنی است که به منظور احترام به یک فرد، از ضمیر siz برای خطاب وی استفاده می­ کنند.

ضمیر مفعولی

این دسته از ضمایر، جانین مفعول در جمله می­شوند. ضمایر مفعولی در زبان فارسی معادل نداشته و ما ضمیرهای مفعولی مورد نیازمان را با افزودن حروف اضافه ای نظیر “را” و “به”، به ضمیرهایی مانند من، تو، او و… می­سازیم.

“برای او” نمونه ای از ضمایر مفعولی مورد استفاده در زبان فارسی  می­باشد. این دسته از ضمیرها را با اضافه کردن پسوند مفعولی به ضمایر فاعلی، می­سازند. پسوند های مفعولی موجود در زبان ترکی دارای معنای “به” و “را” می­باشند. این دسته از ضمایر را در جدول زیر مشاهده می­کنید:

ترجمه	ضمیر مفعولی غیر مستقیم	ترجمه	ضمیر مفعولی مستقیم
به من	Bana	من را	Beni
به تو	Sana	تو را	Seni
به او	Ona	او را	Onu
به ما	Bize	ما را	Bizi
به شما	Size	شما را	Sizi
به آن­ها	Onlara	آن­ها را	Onlari

ضمایر در حالت مکانی

این حالت که در جمله های مقایسه ای و مفعول به کاربرد دارد، در گرامر زبان ترکی استانبولی، با افزودن پسوند “از” به ضمیر ساخته می­شود. به جدول زیر دقت کنید:

bizden	از ما	Benden	از من
sizden	از شما	Senden	از تو
onlarden	از آن­ها	ondan	از او

ضمایر ملکی

دو نوع ضمیر ملکی وجود دارد که شامل ضمایر ملکی شخصی که بر انسان دلالت داشته و ضمایر ملکی اشاره ای که برای غیر انسان به کار می­رود، است.

ضمیر ملکی شخصی

این ضمایر فقط در مورد انسان به کار رفته و قبل از اسم قرار می­گیرند. اسامی قرار گرفته پس از این ضمایر لزوما باید پسوند ملکی بگیرند. جدولی که در ادامه آمده است به معرفی ضمایر ملکی و پسوندهایشان در دستور زبان ترکی استانبولی می­پردازد.

ترجمه	مثال	پسوند ملکی	ضمیر ملکی شخصی
خانه من	Benim evim	-im	Benim
خانه تو	Senin evin	-in	Senin
خانه او	Onun evi	-i	Onun
خانه ما	Bizim evimiz	-imiz	Bizim
خانه شما	Sizing evinis	-iniz	Sizin
خانه آن­ها	Onlarin evleri	-leri	Onlarin

نکته۱) پسوند متصل شده به اسامی، خود بیانگر مالکیت می­باشد. به همین دلیل امکان حذف ضمیر ملکی در صورت قرارگرفتن پسوند ملکی در دامه اسم، میسر است.

نکته۲) در صورتی که اسم مورد استفاده با حروف صدا دار به پایان برسد، پسوند ملکی قرار گرفته پس از آن، بدون حرف صدا دار استفاده می­شود. زیرا  امکان قرار گیری دو حرف صدا دار به دنبال یکدیگر میسر نمی ­باشد.

نکته۳) در صورت مختوم شدن اسم مورد نظر به حروف صدا دار، در صورتی که پسوند ملکی مورد استفاده در انتهای اسم نیز به حرف صدا دار ختم شود و از آن جا که امکان قرار گیری دو حرف صدا دار به دنبال یکدیگر، فراهم نیست، پسوند ملکی ضمیر سوم شخص مفرد که –i است، به –si تبدیل می­شود تا بدین صورت بین دو حرف صدا دار متوالی فاصله بیفتد.

نکته۴) بر اساس اصل تطابق آوایی، پسوندهای ملکی در چند حالت مختلف، تقسیم بندی می­شوند.

بر اساس اصل تطابق آوایی در زبان ترکی استانبولی، کلماتی که دارای حرف آخر صدا دار هستند، ابتدای پسوندهایشان با توجه به حرف آخر کلمه تغییر می­یابد. در جدول زیر ضمایر ملکی و پسوندهایشان در قالب مثال هایی آورده شده اند:

ترجمه	مثال	پسوند ملکی	ضمیر ملکی
ماشین من	Benim arabam	-m	Benim
ماشین تو	Senin araban	-n	senin
ماشین او	Onun arabasi	-si	Onun
ماشین ما	Bizim arabamiz	-miz	Bizim
ماشین شما	Sizing arabaniz	-niz	Sizin
ماشین آن­ها	Onlarin arabalari	-leri/lari	Onlarin

ضمیر ملکی اشاره ای

ضمایر ملکی اشاره ای برای غیر انسان و اشیا کاربرد دارند. این ضمایر قبل از اسم قرار گرفته و پسوندی که پس از آن ها قرار می­گیرد، در اسم های مفرد –i و برای اسامی جمع –leri می­باشد. به جدول زیر دقت نمائید:

ترجمه	مثال	پسوند ملکی	ضمیر ملکی اشاره ای
خانه این	Bunun evi	-i	Bunun
خانه آن	Sunun evi	-i	Sunun
خانه آن	Onun evi	-i	Onun
خانه این­ها	Bunlarin evi	-leri	Bunlarin
خانه آن­ها	Sunlarin evi	-leri	Sunlarin
خانه آن­ها	Onlarin evi	-leri	Onlarin

افعال در زبان ترکی استانبولی

فعل های موجود در زبان ترکی استانبولی، ویژگی های متفاوتی در مقایسه با افعال زبان فارسی دارند. در ادامه با ساختار این افعال آشنا می­شویم:

مصدر

مصدر در زبان فارسی با افزودن –ن به ریشه به دست می­آید. مثلا خوردن. مصدر با اضافه کردن پسوند mak/-mek – به فعل، ساخته می­شود. برای مثال:

Uyu + mak = Uyumak                      خوابیدن

درزبان ترکی استانبولی حالت مصدری فعل بدون افزودن پسوند، نشان دهنده حالت امری آن نیز هست. حذف پسوند –mek/-mak از انتهای مصدر فعل موجب ایجاد فعل امری مثبت و حذف –k از آخر آن، موجب ایجاد فعل امری منفی می­گردد. برای مثال:

Gelmek                                                 آمدن

Gel                                                     بیا

Gelme                                                    نیا

منفی کردن افعال

با افزودن پسوند –me/-ma به ریشه فعل، می­توان فعل منفی ساخت. برای مثال:

Yorul + ma = mak =                              خسته نشدن

سوالی کردن افعال در اصول گرامری زبان ترکی استانبولی

سوالی کردن جملات در زبان ترکی استانبولی، روش های گوناگونی دارد. سوالی کردن دارای دو حالت سوالی کردن مثبت و سوالی کردن منفی می­باشد. سوالی کردن مثبت به صورت پرسش ” من … هستم؟” و سوالی کردن منفی به صورت سوال ” من … نیستم؟” می­باشد.

سوالی کردن مثبت

با افزودن پیشوند –mi به بعد از فعل بودن، می­توان فعل مثبت ساخت. برای مثال:

Biz … miyiz?                                           ما … هستیم؟

سوالی کردن منفی

به منظور منفی کردن افعال، پیش از پیشوند سوالی و فعل بودن، افزودن واژه degil الزامی است. برای مثال:

Biz … degil miyiz?                                  ما نیستیم؟