چرخه عمر مدیریت پروژه چیست و چه مراحلی دارد؟

چرخه عمر مدیریت پروژه : هر پروژه از زمان تصمیم برای آغاز تا پایان کار مراحلی را طی می‌کند که به این مراحل «چرخه عمر پروژه» گفته می‌شود. چرخه عمر مدیریت پروژه از زمانی که اولین برنامه‌ریزی‌ها برای انجام کار (مثلا کشیدن نقشه یا برگزاری جلسه با شهرداری) انجام می‌شود آغاز شده و با رسیدن پروژه به هدف نهایی (مثلا ساخته شدن ساختمان) پایان خواهد پذیرفت. چرخه حیات مدیریت پروژه یا Project Life Cycle چهار فاز اصلی دارد که این فازها عبارتند از:

  1. آغاز کار
  2. برنامه‌ریزی
  3. اجرا
  4. پایان کار

که هر کدام از این فازها اقدامات، الزامات و چارچوب‌های عمل مخصوص به خود را دارند. استفاده از علم مدیریت پروژه و تجربیات گذشتگان به مدیران کمک می‌کند با ضریب خطای کمتری در هر کدام از این مراحل عمل کنند. برای همین است که شناخت دقیق و جزئی تک‌تک مراحل چرخه عمر مدیریت پروژه از اهمیت ویژه‌ای برای مدیران برخوردار است.

توجه داشته باشید که شاید بعضی از مدیران بدون برخورداری از این دانش و با اتکا به تجربه شخصی یا حس ششم به سراغ مدیریت پروژه رفته و موفق شوند. اما این موفقیت برمبنای شانس و اقبال بوده و روش‌های کاری آن قابل تعمیم نیست.

شناختی که مراجع علمی معتبر مثل موسسه مدیریت پروژه (PMI) نسبت به مراحل چرخه عمر مدیریت پروژه به دست می‌دهند، می‌تواند مبنای عمل شرکت‌های مختلف در جاهای مختلف جهان باشد. در ادامه مراحل چرخه حیات مدیریت پروژه را از نظر منابع علمی و دانشگاهی بررسی می‌کنیم:

  • آغاز کار (Initiation Phase)

این مرحله از حساسیت خاصی در بین فازهای چرخه عمر مدیریت پروژه برخوردار است. در طول این فاز، هدف دقیق پروژه مشخص و به اعضای تیم تفهیم می‌شود. تمام اعضای تیم باید از لحاظ جهت‌گیری حرکتی در مسیری مشترک قرار گرفته و بدون سوتفاهم هدف پروژه را درک کنند.

مدیر پروژه همچنین وظیفه دارد با ارائه اطلاعات کافی، خیال اعضای تیم را از امکان‌پذیری پروژه راحت کند. به این کار امکان‌سنجی یا Feasibility Study گفته می‌شود.

تیم پروژه در واکنش به یک مسئله ایجاد شده در کسب‌وکار شکل گرفته است. پس باید راه حل درست آن مسئله قبل از هر چیز پیدا شده و امکان‌پذیر بودن آن به اعضای تیم ثابت شود. وقتی این کارها انجام شد، پروژه هدف و چارچوب کلی حرکت خود را پیدا کرده است و نوبت به برنامه‌ریزی می‌رسد.

 

ویدیو پیشنهادی :آموزش مدیریت پروژه
آموزش مدیریت پروژه

 

  • برنامه‌ریزی (Planning Phase)

در مرحله قبل، راه حل مسئله مورد نظر و گام‌های لازم برای رسیدن به هدف پروژه مشخص شدند. در واقع مشخص کردیم که چه هدفی داریم و چه مسیری برای رسیدن به آن بهتر است. حالا نوبت آن است که تک‌تک وظایف (Task) زمان‌بندی شده و به یک یا چند نفر از اعضای تیم سپرده شوند.

همچنین لازم است منابع لازم برای انجام هر کار مشخص شوند. در علم مدیریت پروژه به این فاز از چرخه حیات «مدیریت محدوده» یا Scope Management هم گفته می‌شود.

زمانی می‌توان گفت فاز برنامه‌ریزی به بهترین شکل انجام شده است که تمام فعالیت‌ها، وظایف، وابستگی‌ها و محدودیت‌های زمانی مشخص شده باشند. یکی دیگر از بخش‌های مهم فاز برنامه‌ریزی، پیش‌بینی هزینه‌های کلی و حین عملیات است.

در نهایت باید شرح وظایف، هزینه‌های عملیاتی و برنامه زمان‌بندی به عنوان سه جزء اصلی در اختیار اعضای تیم قرار بگیرد.

در این مرحله می‌توان از متدهای مدیریت ریسک برای پیش‌بینی انواع و اقسام احتمالات پیش رو استفاده کرد. گاهی در جریان پیدا کردن ریسک‌های احتمالی، ممکن است به مواردی بر بخورید که نیاز به در میان گذاشتن با هیئت مدیره و ذی‌نفعان سطح بالاتر و گرفتن امکانات و منابع بیشتر دارد. در چنین شرایطی وجود ارتباطات قوی در ساختار سازمان بسیار مهم خواهد بود.

بهتر است در انتهای فاز برنامه‌ریزی، گزارشی کامل تهیه شود که در آن، علاوه‌بر اجزای اصلی برنامه‌ریزی، ریسک‌های ممکن، نقشه کیفیت، نتایج مورد انتظار، معیارهای کلیدی ارزیابی عملکرد، معیارهای کنترل و در نهایت Acceptance Plan تحت پوشش قرار گرفته‌اند. این گزارش کامل می‌تواند تیم را از سردرگمی‌های طول مسیر حفظ کرده و ذی‌نفعان (مثل مدیران سطح بالا و سرمایه‌گذاران) را در جریان کار قرار دهد.

مدیر پروژه باید اطمینان حاصل کند که تمام جزئیات لازم توسط اعضای تیم مرور شده است و همه به وظایف خود آگاهند. با تهیه یک سند برنامه‌ریزی جامع و اطلاع‌رسانی قوی، می‌توان گفت این فاز را با موففیت پشت سر گذاشته‌ایم.

 

 

  • پیاده‌سازی یا اجرا (Implementation – Execution Phase)

حالا که تمام چارجوب‌های عمل، تقسیم وظایف، معیارهای ارزیابی و مواردی از این دست مشخص شد، نوبت به اجرای عملیات می‌رسد. بدیهی است که در این مرحله، نظارت فعال و کنترل عملیات، از هرچیزی مهم‌تر خواهد بود. وجود ارتباطات گسترده و قوی هم به بهتر پیش رفتن عملیات کمک خواهد کرد.

چرا که بیشتر کارها به صورت تیمی انجام خواهد شد و در بعضی موارد ورودی یک نفر خروجی فرد دیگر است. در بیشتر پروژه‌ها، مدیر پروژه بیشترین زمان را در این فاز می‌گذراند. او باید مدام در بین اعضای تیم سرکشی کرده و نظارت فعالی روی کار آن‌ها داشته باشد. برگزاری جلسات هفتگی به اعضا و مدیر کمک می‌کند اطلاعات را به خوبی در بین خود به گردش در بیاورند.

یکی دیگر از نکات مهم این مرحله از چرخه عمر مدیریت پروژه، ثبت دقیق گزارش از تمام فعالیت‌های انجام شده است. چرا که بدون ثبت گزارشات، ارزیابی عملکرد اعضا و تیم کار بسیار سختی خواهد بود. مدیر پروژه در طول انجام عملیات با نظارت بر گزارش‌ها از درست بودن جهت پروژه و پیشروی در مسیر درست اطمینان حاصل می‌کند.

اگر در زمان اجرای پروژه، یک اتفاق غیرمنتظره یا تعارض ناگهانی، جریان کار را با مشکل روبرو کند، مدیر پروژه باید کنترل اوضاع را به دست گرفته و روال کار را به حالت عادی برگرداند. اولین قدم در چنین شرایطی، مرور گزارشات و ریشه‌یابی مشکل است.

همچنین باید از همان ابتدای بروز تعارض، ذی‌نفعانی مثل مدیران سطح بالا و سهام‌داران در جریان گذاشته شوند. اهمیت ثبت دقیق گزارش وضعیت اینجا مشخص خواهد شد. چرا که بدون وجود آن، ممکن است تمام تیم برای اشتباه یک یا چند نفر مورد سرزنش، توبیخ یا تنبیه‌های شدیدتری قرار بگیرند.

در گزارش وضعیت (Status Report) باید همواره روی میزان تطبیق پیشروی پروژه با برنامه‌ریزی انجام شده تاکید شود. برای مثال بیان کنیم که چه مقدار با هزینه پیش‌بینی شده برای فعالیت مورد نظر اختلاف پیدا کرده‌ایم یا آیا این کار در زمان تعیین شده انجام شده است؟

شغل مدیریت پروژه

  • پایان کار (Closing Phase)

چرخه عمر مدیریت پروژه در اینجا به گام پایانی خود می‌رسد. در فاز پایان کار، معمولا همه یا بخش قابل توجهی از اهداف مورد انتظار حاصل شده‌اند و زمان ارائه نتیجه فرارسیده است.

این مرحله مواردی همجون ارائه گزارش کار نهایی، ارائه محصول یا طرح محصول، فسخ کامل تمام قراردادهای مربوط به پروژه، صاف کردن بدهی‌ها، آزاد کردن منابع و اطلاع‌رسانی پایان کار به تمام ذی‌نفعان را شامل می‌شود.

پس از انجام این موارد می‌توان به سراغ بررسی عملکرد تیم و مدیریت پروژه رفت. هدف این بررسی درس گرفتن از اشتباهات و جلوگیری از تکرار آن‌ها در آینده است. هر پروژه جدا از ارزشی که با حل یک مسئله برای سازمان تولید می‌کند، در صورت تهیه گزارش‌های دقیق و مرحله به مرحله و بررسی آن‌‌ها در زمان مناسب، باعث یادگیری سازمانی هم خواهد شد.

ویدیو پیشنهادی :آموزش نرم افزار MSP
آموزش نرم افزار MSP

 

انواع چرخه حیات مدیریت پروژه

در بخش قبل به بررسی تعریف و مراحل جرخه عمر مدیریت پروژه پرداختیم. در این بخش قصد داریم به سراغ انواع چرخه حیات مدیریت پروژه برویم. چرخه عمر پروژه در حالت کلی سه نوع دارد:

  • چرخه عمر پیشگویانه (Predictive) یا نقشه‌محور (Plan-driven)

در این روش سه محدودیت مهم پروژه یعنی محدوده، زمان و هزینه از قبل مشخص می‌شوند و برنامه‌ریزی قبل از اجرا با جزئیات و جامعیت ویژه‌ای انجام خواهد شد. پروژه به سه فاز تقسیم می‌شود که این سه فاز ممکن است با یکدیگر تداخل پیدا کنند. برنامه‌ریزی در چرخه عمر پیشگویانه، دو نوع دارد:

 نوع اول زمانی است که برنامه‌ریزی با جزئیات کامل، قبل از شروع عملیات انجام می‌شود و ‌نوع دوم مربوط به زمانی است که برنامه‌ریزی کلی قبل از عملیات انجام شده و تعیین جزئیات برنامه‌ریزی به حین انجام عملیات موکول می‌شود.

در واقع در روش دوم، برنامه ریزی سطح بالا یا همان برنامه‌ریزی استراتژیک قبل از انجام عملیات صورت گرفته و برنامه‌ریزی برای عملیات در حین انجام کار و کمی قبل از انجام هر کدام از مراحل عملیاتی اتفاق می‌افتد.

  • چرخه عمر تکرارشونده و افزایشی (Iterative & Incremental)

مثل چرخه عمر پیشگویانه، این جرخه عمر هم سه فاز دارد که ممکن است با یکدیگر تداخل داشته باشند. تفاوت این دو چرخه عمر پروژه در اینجا است که محدوده (Scope)در این روش، پیش از انجام کار و با جرئیات مشخص نمی‌شود. در واقع کلیات محدوده قبل از شروع عملیات انجام شده و جزئیات آن با بررسی نتایج فاز اول تکمیل می‌شود.

 

 

  • چرخه عمر انطباقی (Adaptive) یا تغییرمحور (Change-driven)

این چرخه عمر مدیریت پروژه را با نام چرخه چابک هم می‌شناسند. در این چرخه عمر هم سه فاز داریم که ممکن است با هم تداخل کنند. این چرخه عمر، بیشتر برای مدیریت پروژه‌هایی در حوزه صنعت دیجیتال و IT مورد استفاده قرار می‌گیرد.

چرا که سرعت تغییرات در این زمینه کاری بسیار زیاد بوده و منطبق شدن با این تغییرات در سریع‌ترین حالت ممکن، کلید موفقیت است. گاهی در چرخه عمر انطباقی موازی کاری هم مشاهده می‌شود. شباهت این چرخه با چرخه تکرارشونده و افزایشی، در تعیین جزئیات برنامه‌ریزی پس از شروع عملیات است.

در جدول زیر ویژگی‌های این سه چرخه عمر مدیریت پروژه را با هم مقایسه کرده‌ایم:

پیشگویانه تکرارشونده انطباقی
فازها پشت سر هم
متداخل
پشت سر هم
متداخل
پشت سر هم
متداخل
موازی
تعیین محدوده کلی (استراتژیک) در ابتدای کار بله بله بله
تعیین جزئیات محدوده در ابتدای پروژه فقط برای هر فاز فقط برای هر فاز یا تکرار
برنامه‌ریزی استراتژیک قبل از شروع کار بله بله بله
تعیین جزئیات برنامه‌ریزی در ابتدای پروژه فقط برای هر فاز فقط برای هر فاز یا تکرار
موارد استفاده وقتی محصول نهایی کاملا ملموس و قابل فهم است پروژه‌های بزرگ و پیچیده وقتی محصول نهایی قابل فهم است اما محیط به سرعت تغییر می‌کند
درگیری مشتری در شروع کار، هر زمان محدوده تغییر کند و در انتها دوره‌ای ادامه دار

نمودار چرخه عمر مدیریت پروژه

در شکل زیر تمام توضیحات گفته شده در بخش اول مقاله را به صورت خلاصه می‌بینید (مرز فازهای مختلف با خطوط قرمز مشخص شده‌اند:

چرخه عمر مدیریت پروژه